İki şeyin bitmeyen savaşı: Karşılaştırma meselesi
İzmir’de yaşıyorsan zaten günün bir noktasında kendini “eskiyle yeniyi, ucuzla pahalıyı, çayla kahveyi” kıyaslarken buluyorsun. Bazen bu öyle otomatik oluyor ki, markette iki farklı yoğurt markasına bakarken iç sesim devreye giriyor:
“Bu neden daha pahalı? Diğeri mi daha mantıklı yoksa ben mi gereksiz düşünüyorum?”
Sonra bir anda olay büyüyor. Sadece yoğurt değil, hayat sorgulanıyor. İşte tam o noktada dilin küçük ama güçlü bir sorusu çıkıyor karşımıza: Karşılaştırmanın diğer adı nedir?
Basit gibi duran bu soru aslında günlük konuşmaların, yazıların ve hatta tartışmaların kalbinde duruyor. Çünkü biz fark etsek de etmesek de sürekli kıyas yapıyoruz. Ama bunu her zaman “karşılaştırma” kelimesiyle söylemiyoruz.
Karşılaştırmanın diğer adı nedir? Asıl mesele nerede başlıyor
Geçen gün Alsancak’ta bir kafede otururken iki arkadaşım arasında şöyle bir konuşma geçti:
“Bu kahve daha iyi ya.”
“Yok ya, eskisi daha güzeldi.”
“İyi de neye göre?”
Ve ben orada sessizce sandviçimi yerken içimden düşündüm: “İşte dilin en doğal hali bu.”
Buradaki “neye göre?” sorusu aslında karşılaştırmanın özü. Çünkü karşılaştırma dediğimiz şey sadece bir kelime değil, düşünme biçimi.
Ve bu düşünme biçiminin dilde birkaç farklı adı var. En yaygın olanları ise kıyas ve mukayese. Yani Karşılaştırmanın diğer adı nedir? sorusunun cevabı aslında tek bir kelimeye sıkışmıyor; iki güçlü alternatifle karşımıza çıkıyor.
Kıyas: Günlük hayatın en samimi karşılaştırması
Kıyas nedir, neden bu kadar sık kullanıyoruz?
Kıyas, en sade haliyle iki şeyin birbirine göre değerlendirilmesidir. Ama bunu akademik bir tanım gibi düşünme. Benim için kıyas, sabah simit alırken bile devreye giriyor.
“Bu simit geçen haftakine göre daha susamsız.”
Bak işte, bu bir kıyas.
İzmir’de özellikle sahilde yürürken insanlar fark etmeden sürekli kıyas yapıyor. Bir bankta oturan çift, yan masadaki kahve, rüzgârın şiddeti… Her şey bir referans noktasıyla ölçülüyor.
İç sesim bazen dalga geçiyor:
“Sen gerçekten hayatı Excel tablosu gibi mi yaşıyorsun?”
Belki de evet. Ama yalnız değilim, hepimiz öyleyiz.
Kıyasın gündelik dili
Kıyasın güzelliği şu: çok resmi değil. Arkadaş ortamında rahatça kullanılır.
“Bu mekan önceki gittiğimiz yere göre daha iyi.”
“Benim telefon seninkinden daha hızlı.”
Bu kadar basit.
Hatta bazen kıyas o kadar içgüdüsel olur ki, konuşmanın yarısını bile fark etmeyiz. Mesela biri yeni ayakkabı alır:
“Nasıl olmuş?”
Cevap otomatik gelir:
“Eskiye göre daha rahat.”
İşte bu yüzden Karşılaştırmanın diğer adı nedir? sorusunun en pratik cevabı çoğu zaman “kıyas”tır.
Mukayese: Biraz daha ciddi, biraz daha ağır
Mukayese kelimesinin havası neden farklı?
Mukayese kelimesi biraz daha resmi durur. Sanki biri bunu kullanınca cümle bir anda ciddiyet kazanıyor gibi.
Mesela arkadaş ortamında biri şöyle dese:
“Bu iki filmi mukayese ettiğimizde…”
Bir anda herkes ona bakar:
“Kanka bu ne ayak?”
Oysa anlam aynı: karşılaştırmak.
Ben mukayeseyi genelde üniversite yıllarından hatırlıyorum. Hocaların “iki metni mukayese ediniz” dediği o klasik anlar… Hepimiz içten içe “karşılaştır desene işte” diye düşünürdük.
Mukayese neden hâlâ kullanılıyor?
Çünkü dilde bazı kelimeler ciddiyet katıyor. Mukayese de onlardan biri.
Bir tartışmada ya da yazıda “kıyas” yerine “mukayese” kullanıldığında sanki konu daha akademik hale geliyor. Daha ağır, daha sistemli.
İç sesim burada yine araya giriyor:
“Tamam da bu kadar süslemeye ne gerek var? Aynı şey işte.”
Ama işte dil böyle bir şey; aynı anlamı farklı tonlarla veriyoruz.
Karşılaştırma, kıyas ve mukayese arasındaki farklar
Günlük hayat dili vs. akademik dil
Karşılaştırma en genel ve nötr ifadedir. Kıyas daha gündelik, daha konuşma diline yakın. Mukayese ise daha resmi ve yazı dilinde sık görülür.
Bir kafede arkadaşına anlatırken “kıyas” dersin. Bir blog yazarken “karşılaştırma” kullanırsın. Akademik bir metinde ise “mukayese” ortaya çıkar.
İzmir’de bunu şöyle hayal edebilirsin:
Karşılaştırma = sahilde yürüyüş
Kıyas = sahilde arkadaşla sohbet
Mukayese = aynı sahilde tez yazmak
Hepsi aynı yer, ama ruh hali farklı.
Günlük hayattan komik karşılaştırma anları
Market rafı krizi
Geçen gün Bostanlı’daki markette iki makarna markası arasında kaldım. 3 dakika boyunca etikete baktım.
İç ses:
“Bu 2 TL daha pahalı ama gramaj fazla… ama diğeri daha bilindik… ama bu da yeni…”
Sonra arkamdaki teyze geçti:
“Evladım al birini geç.”
Hayat bazen gerçekten bu kadar basit.
Ama ben ne yaptım? Kıyas yaptım. Mukayese yaptım. Karşılaştırma yaptım. Ve sonunda yine yanlış ürünü aldım muhtemelen.
Kahve savaşları
Arkadaş grubunda en büyük tartışma:
“Bu kahve mi daha iyi, yoksa oradaki mi?”
Bu soru açıldı mı kapanmaz.
Biri der ki:
“Orası daha sakin.”
Diğeri:
“Ama burası daha ucuz.”
Ben genelde ortada kalırım:
“İkisi de kahve sonuçta…”
Sonra sessizlik.
İşte tam o an kıyasın, yani karşılaştırmanın diğer adı nedir sorusunun hayatın içinde nasıl sürekli döndüğünü hissedersin.
Dilin içinde gizlenen düşünme alışkanlığı
Neden sürekli karşılaştırıyoruz?
Çünkü beynimiz böyle çalışıyor. Bir şeyi anlamak için başka bir şeyle kıyaslıyor.
“Bu iyi mi?” sorusu bile aslında gizli bir karşılaştırma içeriyor.
İzmir trafiğinde bile:
“Bugün dün kadar kötü değilmiş.”
Bir rahatlama geliyor.
Ya da tam tersi:
“Dün iyiymiş, bugün felaket.”
Ve hayat böyle devam ediyor.
Karşılaştırmanın görünmeyen etkisi
Bazen bu kıyaslama alışkanlığı fark ettirmeden bizi yoruyor. Çünkü sürekli bir ölçme hali var.
Ama bazen de yön veriyor. Seçim yapmamızı kolaylaştırıyor.
Mesela iki iş arasında kaldığında:
“Hangisi daha iyi?”
İşte burada kıyas devreye giriyor ve karar mekanizmasını çalıştırıyor.
İç sesle karşılaştırma yapmak
Bazen en komik kıyaslar kendi içimizde oluyor.
“Evde otursam daha rahat… ama dışarı çıksam daha sosyal… ama para harcamasam daha iyi… ama sıkılırım…”
Ve sonuç:
Hiçbir şey yapmamak.
Bu da bir tür mukayese sonucu aslında. Yanlışlıkla değil, sistematik olarak kararsızlık.
İzmir’de özellikle hafta sonları bu iç tartışma çok yaygın:
“Sahile mi gitsem, evde mi kalsam, yoksa sadece dolanıp geri mi dönsem?”
Sonuç çoğu zaman: dolanıp geri dönmek.
Dilin eğlenceli tarafı
Karşılaştırma, kıyas ve mukayese aslında sıkıcı dil kuralları gibi görünse de hayatın en eğlenceli taraflarından biri.
Çünkü her seçim, her düşünce, her küçük karar bu mekanizmanın içinde dönüyor.
Ve belki de en güzel tarafı şu: fark ettiğimizde biraz gülüyoruz.
“Ben yine kıyas yapıyorum.”
“Tamam, mukayese moduna girdim.”
Ve hayat devam ediyor.
Bugün “Karşılaştırmanın diğer adı nedir” üzerine güzel bir yolculuk yaptık. Muddet ile daha fazla içerik için takipte kalın!
Son bir düşünce
İnsan aslında sürekli bir şeyleri başka şeylerle anlamlandırarak yaşıyor. Bu bazen yorucu, bazen komik, bazen de kaçınılmaz.
Ama dilin içinde bunu ifade etmenin farklı yolları var: karşılaştırma, kıyas ve mukayese.
Hepsi aynı yere çıkıyor ama yolculuk biraz değişiyor.
Ve belki de en ilginç olan şu: biz bunu yapmayı hiç bırakmıyoruz.
Sizin İçin Seçtik: Karşılaştırmanın açıklaması nedir ?