Arapça İbn-i Sina Ne Demek? Bir Efsanenin Arkasında Durduğumuz Gerçekler
İbn-i Sina denince aklımıza ilk gelen şey ne? Zeki bir filozof, tıp alanında çığır açmış bir bilim insanı, Orta Çağ’ın yıldız isimlerinden biri… Ama biraz da “Arapça İbn-i Sina ne demek?” diye sorgulasak, çok daha derin bir anlam çıkmaz mı? İbn-i Sina’nın aslında sadece Batı’nın gözünde değil, bizim gözümüzde de nasıl şekillendiğini sorgulamak önemli. Evet, tıp alanındaki katkılarını takdir ediyorum; ama aynı zamanda bu “mükemmel insan” figürünün etrafında dönen kültürel abartılara da şüpheyle yaklaşıyorum. Şimdi gelin, İbn-i Sina’yı hem övelim hem de üzerine biraz kafa patlatalım.
İbn-i Sina ve Arapça İsim: Bilim İnsanından Kültürel İkonaya
İbn-i Sina, gerçek adıyla Avicenna, aslında bir isimden çok, bir dönemin simgesi. Ama nedir bu Arapça İbn-i Sina demek? Kelime olarak Arapça’da “İbn” kelimesi “oğlu” anlamına gelir, yani “İbn-i Sina” tam olarak “Sina’nın oğlu” demektir. Bu, çok klasik bir Arap geleneğidir; bilim insanları, özellikle Orta Çağ’da, daha çok babalarının adını taşıyarak tanınır. Sina, büyük ihtimalle hekimlik alanındaki uzmanlığını sembolize eden bir takma addı. Yani Arapça İbn-i Sina demek, sadece bir tıp dehasının ismini anmak değil, aynı zamanda tarihin bu figürüne bakarken tüm Orta Çağ İslam dünyasının mirasına bakmak demek. Ama bu mirası sadece büyük bir bilim insanının başarılarıyla mı sınırlayacağız?
Güçlü Yanlar: Tıp, Felsefe ve Bilim
Bir kere, İbn-i Sina’nın işlerine gerçekten saygı duymamak elde değil. Özellikle “Kanun” adlı eseri, Batı’da uzun yıllar tıp eğitimlerinde başvuru kaynağı olmuştur. Felsefeye kattığı derinlik ise bambaşka bir mesele. Hem Aristo’nun mantığını hem de İslam düşüncesini harmanlayarak ortaya koyduğu eserler, Orta Çağ’da Batı dünyasında bile geniş yankı uyandırmıştır. Zeki, bilgili ve vizyoner biri olduğu kesin. Ama tabii ki burada durmak gerek: Bu adam bir zamanlar hastalıkları tedavi etmek için işkence bile yapabiliyordu. Hani bu kadar bilimsel bir insanın insan hakları noktasındaki yaklaşımı biraz daha sorgulanabilir değil mi?
O zaman şöyle soralım: Tıp alanındaki başarılarını ve onun mirasını övmenin yanında, bu tür etik sorunları göz ardı etmek doğru mu? İbn-i Sina’nın pratiği, günümüz tıbbı ve etik kurallarıyla kıyaslanamaz, ama bunun göz ardı edilmesi de, genellikle modern insanın tarihi kahramanlara olan hayranlığının bir sonucudur. Bu tür büyük figürlerin hataları, bazen popüler kültür tarafından adeta süslenir. Oysaki insanı insan yapan sadece bilimsel başarıları değil, o başarıları nasıl elde ettiği ve elde ederken ne tür insanlık dışı yöntemlere başvurduğudur.
Zayıf Yanlar: Mirası Nasıl Sunuluyor?
Şimdi gelelim bu övgü dolu bakış açısının tersine: İbn-i Sina’nın mirası o kadar büyütüldü ki, bazen gerçekten de neye hizmet ettiğini unutuyoruz. Türkiye’de, özellikle eğitim alanında İbn-i Sina’yı ve onun bilimsel mirasını hep bir kültürel ikon olarak sunuyoruz. Ama sorun şu ki, bu mirası sadece bir kahraman olarak takdim etmek, ona tamamen objektif bir bakış açısı getirmemize engel oluyor. Modern dünyada, bilimsel keşiflerin pek çoğu, insanlık tarihi boyunca belli bir dönemin “gizemli” bulguları gibi sunuluyor. Oysa, birçok bilimsel buluş bugün farklı bir açıdan bakıldığında tartışılabilir. Bilimsel dünyada bu gibi figürlerin etrafında oluşan kültürel idolizasyonlar, bazen gerçeği bulanıklaştırabiliyor.
Bir başka sorun da, İbn-i Sina’nın bilimsel mirasının genellikle sadece Batı’ya mal edilmesi. Bunu tamamen kabul ediyorum: Batı, İbn-i Sina’yı “Avicenna” adıyla çok iyi tanıdı ve onu tarih kitaplarında bir bilim adamı olarak öne çıkardı. Ama bu mirasın Arap dünyasında, yani asıl kökeninde, ne kadar takdir gördüğüne dair hala tartışmalar var. Sonuçta, o dönemin kültürel ortamında sadece bilim değil, aynı zamanda kültürel normlar, din, politik düşünceler de vardı. İbn-i Sina’nın tıp alanındaki katkılarını takdir etmekle birlikte, bu mirasın Batı’da bir “düşünsel altın çağ” olarak değerlendirilmesi, tarihsel olarak oldukça tek taraflı bir bakış açısı.
Sonuç: Efsane mi, Gerçek mi?
Şimdi biraz daha geniş bir perspektiften bakacak olursak: İbn-i Sina, bizlere bilimsel miras bırakmış biri, ama aynı zamanda tarihsel bir figürün içinde sıkışıp kalmış bir efsane. Bir yanda tıp dünyasına yaptığı katkılar, diğer yanda kendi zamanındaki ahlaki ve etik sınırları zorlayan pratikler. Hepimizin kahramanlarına gösterdiğimiz hayranlıkla, tarihsel figürleri “çok tanrılı” ya da “çok mükemmel” hale getirmeyi alışkanlık haline getirdiğimizi düşünüyorum. Bu, tıpkı İbn-i Sina gibi bir figür üzerinden sorulması gereken çok önemli bir soru: Gerçekten bu mirası, sadece başarılarıyla mı değerlendireceğiz, yoksa o başarıları elde ederken hangi yolları izlediğini de göz önünde bulunduracak mıyız?
O zaman, Arapça İbn-i Sina demek, sadece geçmişin bilimsel dehasına saygı duymak değil, aynı zamanda bu dehanın karanlık yanlarını sorgulamak olmalı. Yoksa hepimiz, “zamanın kahramanı”na birer gözlük takarak, sadece onu en parlak haliyle görmekle yetiniriz.